Blog · utrzymanie wagi

Efekt jojo: dlaczego waga wraca po diecie i jak schudnąć na stałe w nowym roku

Efekt jojo to powrót kilogramów po zakończeniu odchudzania, często do wagi sprzed diety albo wyższej. Nie wynika ze słabej woli. Po utracie masy ciała organizm na długo zwiększa głód i zużywa mniej energii, a badania pokazują, że te zmiany trwają co najmniej rok. Żeby go uniknąć, trzeba od początku planować nie tylko chudnięcie, ale też utrzymanie wagi. U osób z otyłością pomaga w tym leczenie pod opieką lekarza.

Jeśli „schudnąć” znowu ląduje na liście postanowień noworocznych, ten tekst jest dla Ciebie. Wyjaśniamy, co mówią badania o efekcie jojo i co zrobić inaczej, żeby tym razem kilogramy nie wróciły w marcu.

Czym jest efekt jojo?

Efekt jojo (inaczej cykliczne wahania masy ciała) to schemat: dieta, spadek wagi, powrót do dawnego jedzenia, powrót kilogramów, kolejna dieta. Wiele osób przechodzi ten cykl kilka razy, a każda kolejna próba kosztuje więcej motywacji.

To bardzo częste zjawisko. W przeglądzie badań nad utrzymaniem wagi tylko około 1 na 5 osób z nadwagą utrzymywało utratę co najmniej 10% masy ciała przez rok lub dłużej [3]. Jeśli wcześniej Ci się nie udało, nie jesteś wyjątkiem. Tak kończy się większość diet.

Dlaczego po diecie waga wraca?

Krótko: bo organizm traktuje utratę tłuszczu jak zagrożenie i uruchamia kilka mechanizmów obronnych naraz.

  • Więcej głodu, mniej sytości. W badaniu opublikowanym w New England Journal of Medicine osoby z nadwagą i otyłością schudły średnio 13,5 kg na 10-tygodniowej diecie. Rok później poziom leptyny (hormonu, który informuje mózg o zapasach tłuszczu) był nadal niższy, a greliny (hormonu głodu) wyższy niż przed dietą. Spadły też hormony jelitowe odpowiedzialne za sytość, a uczestnicy byli bardziej głodni [1].
  • Wolniejszy metabolizm. U uczestników programu telewizyjnego „The Biggest Loser” spoczynkowe zużycie energii 6 lat po programie było o około 700 kcal na dobę niższe niż przed nim. To o około 500 kcal mniej, niż wynikałoby z samej masy ciała [2]. To jednak małe badanie (14 osób) po skrajnym odchudzaniu. W innych badaniach metabolizm po schudnięciu też zwalnia, ale zwykle dużo mniej.
  • Powrót do dawnych nawyków. Dieta „na chwilę” się kończy, a środowisko, stres, sen i rytm dnia zostają te same.

Dlatego Światowa Organizacja Zdrowia opisuje otyłość jako chorobę przewlekłą [6], a World Obesity Federation jako chorobę przewlekłą i nawracającą [9]. Na chorobę przewlekłą nie wystarcza kilka tygodni diety. Potrzebny jest plan na lata. Tak wygląda leczenie otyłości online w BIKO: od początku obejmuje także etap utrzymania masy ciała.

Po jakim czasie wraca efekt jojo?

Nie ma jednej daty, ale najbardziej ryzykowny jest pierwszy rok po odchudzaniu. W cytowanym badaniu hormony sprzyjające tyciu nie wróciły do poziomu sprzed diety po 62 tygodniach od rozpoczęcia diety [1]. Waga zwykle nie wraca z dnia na dzień, tylko stopniowo, więc łatwo przeoczyć początek.

Praktycznie: waż się raz w tygodniu, rano, przed śniadaniem. Patrz na trend, nie na pojedynczy wynik, bo masa ciała waha się z dnia na dzień nawet o 1–2 kg. Ustal próg, np. +2 kg w dwóch kolejnych ważeniach. Gdy go przekroczysz, potraktuj to jak informację, a nie porażkę, i wróć do tego, co ci wcześniej pomagało.

Jak uniknąć efektu jojo?

Najskuteczniej jest mu zapobiegać, a nie z nim walczyć. Co pomaga, według badań i zaleceń:

  1. Unikaj głodówek i diet „cud”. Skrajne diety prowadzone na własną rękę trudno utrzymać, a po ich zakończeniu łatwo wrócić do dawnego jedzenia. Diety bardzo niskokaloryczne stosuje się tylko pod kontrolą lekarza.
  2. Ruszaj się regularnie. W metaanalizie 29 amerykańskich badań sześć wykazało, że osoby, które ćwiczyły więcej, lepiej utrzymywały utraconą wagę [4]. Nie musisz zaczynać od siłowni. Wystarczy codzienny spacer, który utrzymasz na dłużej.
  3. Planuj etap utrzymania od pierwszego dnia. Zapisz, co będziesz jeść i robić, gdy osiągniesz cel. Jeśli odpowiedź brzmi „to samo co przed dietą”, wiadomo, jak to się skończy.
  4. Zmieniaj nawyki, nie tylko jadłospis. Jedzenie pod wpływem emocji, podjadanie wieczorem i brak snu to częste powody nawrotów. Tu pomaga praca z dietetykiem lub psychodietetykiem.
  5. Nie zostawaj z tym sam. Regularny kontakt z zespołem i kontrole wagi pomagają wcześnie zauważyć, że kilogramy wracają.
  6. Lecz otyłość, a nie tylko „odchudzaj się”. U osób z otyłością Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości zaleca połączenie zmiany stylu życia, wsparcia psychologicznego i, u osób spełniających kryteria, leczenia farmakologicznego pod kontrolą lekarza [7].

Czy po odstawieniu leków GLP-1 też jest efekt jojo?

Tak, może być, i warto o tym wiedzieć przed rozpoczęciem leczenia. W przedłużeniu badania STEP 1 obserwowano uczestników przez rok po zakończeniu leczenia (327 osób z grup leku i placebo). Razem z lekiem z grupy GLP-1 zakończył się też program zmiany stylu życia. Osoby przyjmujące wcześniej lek odzyskały średnio około dwóch trzecich utraconej masy ciała, a poprawa ciśnienia, cukru i cholesterolu w dużej części się cofnęła [5]. Autorzy badania wnioskują, że potwierdza to przewlekły charakter otyłości.

Co z tego wynika w praktyce:

  • leku nie traktuje się jak „kuracji na 3 miesiące”, tylko jak część dłuższego leczenia;
  • lek odstawia się stopniowo, pod kontrolą lekarza, a nie z dnia na dzień;
  • w trakcie leczenia trzeba zbudować nawyki, które zostaną po odstawieniu leku, i to jest zadanie dla dietetyka;
  • o rodzaju leku, dawce i czasie leczenia zawsze decyduje lekarz po kwalifikacji i badaniach.

Postanowienie noworoczne „schudnąć”: jak tym razem zrobić to inaczej?

Postanowienia noworoczne mają lepszą opinię, niż się wydaje. W szwedzkim badaniu z udziałem 1 066 osób 55% osób, które odpowiedziały po roku, uznało, że dotrzymuje postanowienia. Lepiej szło osobom, które postanowiły coś zacząć („będę codziennie chodzić 30 minut”), niż tym, które postanowiły z czegoś zrezygnować („nie jem słodyczy”): 58,9% wobec 47,1% [8].

ZamiastSpróbuj
„Od stycznia przechodzę na dietꔄOd stycznia jem śniadanie ze źródłem białka i chodzę 30 minut dziennie”
„Schudnę 15 kg do lata”„Przez 12 tygodni trzymam plan, a co tydzień sprawdzam wagę”
„Nie jem słodyczy”„Słodkie jem po obiedzie, a nie wieczorem przed telewizorem”
„Tym razem dam radę sam”„Sprawdzę, czy moja otyłość kwalifikuje się do leczenia”

Jeszcze jedna rada: nie czekaj do 1 stycznia. Grudzień, ze świętami i nieregularnym jedzeniem, to dobry moment, żeby przygotować plan, zrobić badania i porozmawiać z lekarzem, a w styczniu ruszyć z gotowym planem zamiast z samą motywacją.

Kiedy efekt jojo to sygnał, że warto iść do lekarza?

Warto skonsultować się z lekarzem, jeśli:

  • masz BMI 30 kg/m² lub więcej albo BMI 27–29,9 kg/m² i chorobę związaną z nadmierną masą ciała, np. nadciśnienie, cukrzycę typu 2 lub stan przedcukrzycowy. Według zaleceń PTLO to grupa, u której rozważa się leczenie farmakologiczne [7];
  • za Tobą kilka diet, po których waga wracała z nawiązką;
  • głód i myślenie o jedzeniu wyraźnie utrudniają Ci codzienne życie;
  • chcesz schudnąć bezpiecznie, z badaniami i pod kontrolą, a nie metodą prób i błędów.
Sprawdź, czy kwalifikujesz się do leczenia

Bezpłatnie, około minuty. Quiz obliczy BMI i wstępnie sprawdzi przeciwwskazania; decyzję o leczeniu podejmuje lekarz.

Jak Klinika BIKO pomaga utrzymać efekt?

W BIKO leczenie prowadzą lekarki z certyfikatem leczenia otyłości, dietetyczka-psychodietetyczka i psychoterapeuta, całość online, w całej Polsce. Leczenie zaczyna się od badań krwi (w cenie pakietu) i konsultacji z lekarką. Lekarka decyduje, czy i jaki lek jest wskazany, a dietetyczka pracuje z Tobą nad nawykami bez sztywnych jadłospisów. Plan utrzymania efektu powstaje w trakcie terapii, a 3 miesiące po jej zakończeniu zapraszamy na wizytę kontrolną.

Mówimy też wprost o ograniczeniach. Lek nie jest wliczony w cenę pakietu i kupuje się go w aptece na receptę. Nie każdy kwalifikuje się do leczenia farmakologicznego. Wyniki są indywidualne. Pakiety opieki kosztują od 260 zł miesięcznie. Szczegóły znajdziesz w opisie cen leczenia.

FAQ

Najczęstsze pytania o efekt jojo

Na czym polega efekt jojo?

Efekt jojo to powrót masy ciała po zakończeniu odchudzania, często do wagi wyjściowej albo wyższej. Wynika głównie z tego, że po utracie kilogramów organizm zwiększa głód i oszczędza energię, a dawne nawyki wracają.

Po jakim czasie wraca efekt jojo?

Nie ma jednej granicy. W badaniach hormony zwiększające głód pozostawały zmienione co najmniej rok po diecie, a utrzymanie utraty 10% masy ciała przez rok udaje się mniej więcej co piątej osobie z nadwagą. Dlatego najbardziej ryzykowny jest pierwszy rok po odchudzaniu.

Jak pozbyć się efektu jojo?

Najlepiej mu zapobiegać: unikać głodówek, chudnąć w tempie, które da się utrzymać, ruszać się regularnie i od początku planować etap utrzymania wagi. Gdy kolejne diety kończą się powrotem kilogramów, warto potraktować otyłość jak chorobę przewlekłą i leczyć ją pod opieką lekarza.

Czy po odstawieniu leków GLP-1 jest efekt jojo?

Może być. W przedłużeniu badania STEP 1 uczestnicy rok po odstawieniu leku odzyskali średnio około dwóch trzecich utraconej masy ciała. Dlatego leczenie otyłości planuje się długoterminowo, a lek odstawia się stopniowo i razem z planem utrzymania efektu.

Czy efekt jojo oznacza, że mam słabą wolę?

Nie. Otyłość jest chorobą przewlekłą, a powrót wagi po diecie to w dużej mierze biologiczna reakcja organizmu. Światowa Organizacja Zdrowia opisuje otyłość jako chorobę przewlekłą, a World Obesity Federation jako chorobę przewlekłą i nawracającą.

Pierwszy krok

Zacznij nowy rok od planu, a nie od kolejnej diety

Bezpłatnie, bez zobowiązań. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz.

Źródła

  1. Sumithran P. i wsp., Long-term persistence of hormonal adaptations to weight loss, N Engl J Med 2011;365:1597–1604, PubMed 22029981.
  2. Fothergill E. i wsp., Persistent metabolic adaptation 6 years after „The Biggest Loser” competition, Obesity 2016, PMC4989512.
  3. Wing R.R., Phelan S., Long-term weight loss maintenance, Am J Clin Nutr 2005;82(suppl):222S–225S, PubMed 16002825.
  4. Anderson J.W. i wsp., Long-term weight-loss maintenance: a meta-analysis of US studies, Am J Clin Nutr 2001;74:579–584, PubMed 11684524.
  5. Wilding J.P.H. i wsp., przedłużenie badania STEP 1 (przyrost masy ciała po odstawieniu leczenia), Diabetes Obes Metab 2022;24:1553–1564, doi:10.1111/dom.14725.
  6. Światowa Organizacja Zdrowia, Obesity and overweight (informacja z 2025 r.).
  7. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2026; kryteria leczenia farmakologicznego za: Lekarz POZ, omówienie zaleceń PTLO 2024.
  8. Oscarsson M. i wsp., A large-scale experiment on New Year's resolutions, PLOS ONE 2020, PubMed 33296385.
  9. Bray G.A., Kim K.K., Wilding J.P.H.; World Obesity Federation, Obesity: a chronic relapsing progressive disease process. A position statement of the World Obesity Federation, Obes Rev 2017;18(7):715–723.

Opublikowano: · Ostatnia aktualizacja:

Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.